CƠ CHẾ ÁNH XẠ THAM TỐ TRONG CẤU TRÚC GÂY KHIẾN CỦA VỊ TỪ TÂM TRẠNG TIẾNG VIỆT

Tóm tắt

Bài viết tập trung phân tích cơ chế ánh xạ cấu trúc tham tố sang cấu trúc cú pháp của vị từ tâm trạng tiếng Việt, bằng việc khảo sát tập dữ liệu thực chứng gồm 3.632 ngữ liệu trích từ văn học, báo chí và đời sống. Vận dụng lý thuyết Vai nghĩa sơ khởi (Proto-roles) của Dowty (1991) và Nguyên lý Cấu trúc tầng bậc (Cascades) của Pesetsky (1995), nghiên cứu làm rõ quy luật luân phiên (alternation) giữa hai mô hình cú pháp nòng cốt: Nghiệm thể làm Chủ ngữ (Subject-Experiencer) và Nguyên nhân làm Chủ ngữ (Object-Experiencer). Kết quả phân tích của bài viết chi ra sự phân bổ vị trí Chủ ngữ trong câu chứa vị từ tâm trạng tiếng Việt không chỉ tuân thủ trật tự ngữ nghĩa Cause > Experiencer > Target mà còn đóng vai trò mã hóa tâm thế tri nhận của người nói. Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra vai trò quyết định của các yếu tố cú pháp (làm, khiến, cho) trong việc hiện thực hóa tham tố Nguyên nhân lên cấu trúc bề mặt cú pháp và cơ chế "vật chất hóa" cảm xúc thông qua tham tố Phạm vi (bộ phận cơ thể). Những phát hiện này góp phần khẳng định tính đặc thù loại hình học của tiếng Việt trong việc biểu đạt thế giới nội tâm con người.