PHẠM VI TÁC ĐỘNG CỦA PHỦ ĐỊNH TÌNH THÁI TRONG TIẾNG VIỆT: TRƯỜNG HỢP “ĐỪNG”, “ĐỪNG CÓ”, “ĐỪNG CÓ MÀ”

Tóm tắt

Bài viết này khảo sát cơ chế phân tầng của hệ thống mệnh lệnh phủ định tình thái trong tiếng Việt thông qua ba cấu trúc: “đừng”, “đừng có”, và “đừng có mà”. Khác với quan điểm truyền thống trong giảng dạy ngoại ngữ vốn thường coi đây là các biến thể phương ngữ, nghiên cứu này áp dụng mô hình phân tầng cú pháp để làm rõ sự khác biệt về phạm vi tác động của từng cấu trúc. Để kiểm chứng giả thuyết, một khảo sát thực nghiệm đã được tiến hành trên 100 người bản ngữ trưởng thành (50 người miền Bắc, 50 người miền Nam), yêu cầu họ đánh giá ý định giao tiếp của ba cấu trúc trong các tình huống khác nhau. Kết quả cho thấy một sự phân tầng rõ rệt: “đừng” chiếm ưu thế trong các ngữ cảnh mà hành động chưa xảy ra (68,0%); “đừng có” là lựa chọn được ưu tiên khi hành động đang manh nha/sắp xảy ra (58,0%); và “đừng có mà” áp đảo hoàn toàn trong các tình huống xung đột/đối đầu (85,0%). Dữ liệu cũng cho thấy không có sự khác biệt mang tính hệ thống giữa hai vùng miền. Những kết quả này khẳng định rằng ba cấu trúc tạo thành một trục phân bố có hệ thống tương ứng với sự can thiệp từ tầng hành động (VP), lên tầng sự kiện (VerumP), và tầng diễn ngôn (DiscP). Qua đó, nghiên cứu bác bỏ quan điểm phân biệt vùng miền và đề xuất một cách tiếp cận mới trong việc giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ.