Ẩn dụ thức thể hiện nghĩa phủ định trong hội thoại tiếng Việt

Abstract

Việc nhận diện và phân tích vai trò của ẩn dụ thức trong việc biểu đạt nghĩa phủ định trong tiếng Việt có ý nghĩa quan trọng đối với việc làm rõ cơ chế ẩn dụ ngữ pháp, đồng thời phản ánh đặc trưng giao tiếp của người Việt. Trên cơ sở khung lí thuyết Ngôn ngữ học chức năng hệ thống, nghiên cứu này đã khảo sát ẩn dụ thức như một dạng ẩn dụ ngữ pháp thể hiện nghĩa phủ định, sử dụng ngữ liệu hội thoại từ 25 phim điện ảnh Việt Nam (1974–2023). Thống kê ghi nhận 275 trường hợp ẩn dụ thức, trong đó thức nghi vấn ẩn dụ xuất hiện nhiều nhất (61,4%). Nghiên cứu đề xuất 05 mô hình cấu trúc ẩn dụ thức điển hình, trong đó các mệnh đề phủ định trực tiếp được chuyển sang các hình thức thức nghi vấn nhằm điều chỉnh nghĩa liên nhân phù hợp với quy ước lịch sự tiếng Việt. Kết quả góp phần ủng hộ khả năng ứng dụng lí thuyết Ngôn ngữ học chức năng hệ thống nói chung và lí thuyết về ẩn dụ ngữ pháp nói riêng ra ngoài phạm vi tiếng Anh, đồng thời có thể cung cấp nguồn tư liệu tham khảo trong giảng dạy và nghiên cứu tiếng Việt.