Ẩn dụ ý niệm thời gian trong thơ Việt Nam đương đại

Abstract

Bài báo nghiên cứu hệ thống ẩn dụ ý niệm thời gian trong thơ Việt Nam đương đại từ góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận, nhằm nhận diện các miền nguồn, miền đích, mô hình ánh xạ và đặc trưng thẩm mĩ gắn với thi pháp thời đại. Ngữ liệu gồm 14 tập thơ của nhiều tác giả tiêu biểu giai đoạn đương đại, được phân tích định tính theo khung lí thuyết ẩn dụ ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980) kết hợp với thủ pháp thống kê, phân tích định lượng và phân loại. Kết quả cho thấy có 12 ẩn dụ ý niệm với tổng cộng 89 ánh xạ, bao gồm các miền nguồn phổ quát (CON NGƯỜI, KHÔNG GIAN, VẬT THỂ…) và các miền nguồn đặc thù (CHẤT ĐỘC, CHẤT BẨN…). Đáng chú ý, “độ mờ” trong ánh xạ nổi bật như một chiến lược thẩm mĩ, thể hiện thi pháp phân mảnh, cảm thức hiện sinh và cảm hứng siêu thực, đồng thời mở ra “không gian liên tưởng tự do” cho người đọc. Nghiên cứu góp phần làm rõ đặc trưng tư duy thơ Việt Nam đương đại và bổ sung tư liệu cho nghiên cứu ẩn dụ ý niệm trong ngôn ngữ nghệ thuật.